جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 ملاکات دلالت جمله‌های شرطیه بر مفهوم از منظر آخوند خراسانی 7 30 11536 FA محمد صادق فیاض سطح پنج جامعة المصطفی العالمیة محمدعلی نجیبی طلبه سطح چهار جامعت المصطفی العالمیه محمدحسن صادقی طلبه حامعت المسطفی العالمیه Journal Article 2026 02 15 به نظر اکثریت اصولیان جملات شرطی صرف نظر از برخی شرایط ویژه، بر ملازمۀ بین شرط و جزا به نحو علیت منحصره، دلالت می‎کند. ویژگی مهم این معنا دلالت التزامی آن بر معنایی است که از آن اصطلاحاً به مفهوم، تعبیر می‎گردد. البته موضع مرحوم آخوند خراسانی در بارۀ دلالت شرط بر مفهوم مردد و بلکه متمایل به انکار است؛ آن‎چه به نظر ایشان در جملۀ شرطیه مسلّم است دلالت آن بر صرف ملازمۀ بین شرط و جزا است، اما افزون براین، دلیلی که دلالت جملۀ شرطیه را بر علیت انحصاری اثبات کند، در دست نیست. مهم‎ترین دلیل پرکاربرد در حوزۀ زبانی، تبادر است ولی نمونه‎ها و داده‎های زبانی نشان می‎دهد از شرط برای صرف تعلیق هم به فراوانی استفاده شده است. از جمله راه‎حل‎های دیگر، تمسک به انصراف اطلاق تعلیق، به فرد اکمل است. هم‎چنین، به ظهور اطلاق تعلیق در علیت منحصره تمسک شده و این که شرطیۀ مطلق مانند صیغۀ امر مطلق است که در فرض شک بین وجوب نفسی و غیری، بر وجوب نفسی، حمل می‎گردد. از نظر آخوند جملۀ شرطیه حداکثر به صورت اتفاقی بر مفهوم دلالت می‎کند ولی این نحوه دلالت قاعده‎مند نیست. البته انکار اطلاق شرط در جملات خالی از قید و قرینه، سؤال برانگیز است؛ زیرا، بسامد آن کمتر از موارد مقید نیست ولی آخوند براساس این پیش‎فرض که جملۀ شرطیه مفهوم ندارد، به ظرفیت ادله، عنایت نکرده است. بنابراین، اطلاق شرط در قضایای شرطی نمی‎تواند به عنوان یک اتفاق تلقی شود بلکه می‎تواند به عنوان یک واقعیت زبانی فراگیر در نظر گرفته شود. کلیدواژه‌ها: مفهوم، جملۀ شرطیه، شرط و جزا، آخوند خراسانی. به نظر اکثریت اصولیان جملات شرطی صرف نظر از برخی شرایط ویژه، بر ملازمۀ بین شرط و جزا به نحو علیت منحصره، دلالت می‎کند. ویژگی مهم این معنا دلالت التزامی آن بر معنایی است که از آن اصطلاحاً به مفهوم، تعبیر می‎گردد. البته موضع مرحوم آخوند خراسانی در بارۀ دلالت شرط بر مفهوم مردد و بلکه متمایل به انکار است؛ آن‎چه به نظر ایشان در جملۀ شرطیه مسلّم است دلالت آن بر صرف ملازمۀ بین شرط و جزا است، اما افزون براین، دلیلی که دلالت جملۀ شرطیه را بر علیت انحصاری اثبات کند، در دست نیست. مهم‎ترین دلیل پرکاربرد در حوزۀ زبانی، تبادر است ولی نمونه‎ها و داده‎های زبانی نشان می‎دهد از شرط برای صرف تعلیق هم به فراوانی استفاده شده است. از جمله راه‎حل‎های دیگر، تمسک به انصراف اطلاق تعلیق، به فرد اکمل است. هم‎چنین، به ظهور اطلاق تعلیق در علیت منحصره تمسک شده و این که شرطیۀ مطلق مانند صیغۀ امر مطلق است که در فرض شک بین وجوب نفسی و غیری، بر وجوب نفسی، حمل می‎گردد. از نظر آخوند جملۀ شرطیه حداکثر به صورت اتفاقی بر مفهوم دلالت می‎کند ولی این نحوه دلالت قاعده‎مند نیست. البته انکار اطلاق شرط در جملات خالی از قید و قرینه، سؤال برانگیز است؛ زیرا، بسامد آن کمتر از موارد مقید نیست ولی آخوند براساس این پیش‎فرض که جملۀ شرطیه مفهوم ندارد، به ظرفیت ادله، عنایت نکرده است. بنابراین، اطلاق شرط در قضایای شرطی نمی‎تواند به عنوان یک اتفاق تلقی شود بلکه می‎تواند به عنوان یک واقعیت زبانی فراگیر در نظر گرفته شود. کلیدواژه‌ها: مفهوم، جملۀ شرطیه، شرط و جزا، آخوند خراسانی.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11536_cf55e05f2e562d3cae5890bfcb5f6268.pdf

جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 کاوشی در جایگاه بحث از مسئله اصولی «مفاهیم» در علم رجال 31 58 11537 FA سید رضا حسنی استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم Journal Article 2026 02 15 علم اصول از جمله علوم آلی بسیار تأثیرگذار در مقام استنباط احکام است که علاوه بر فقه در سایر علوم معارف نیز نقش بسزایی دارد. ازجمله علومی که می‎توان از قواعد اصولی در آن بهره جست، علم رجال است. از میان قواعد فراوانی که در علم اصول مورد بحث قرار می‎گیرد، باب «مفاهیم» است که نقش بسزایی در دانش رجال دارد و در این نوشتار به نقش آن پرداخته شده است. نویسنده به بررسی کاربردی مفاهیمی همچون مفهوم استثناء در گزاره‎های رجالی که در ضمن بیان گونه‎های استثناء در رجال آمده است، مفهوم شرط که در ضمن آن مباحثی از جمله اصالة العدالة و حجیت خبر واحد در موضوعات رجالی و غیره مطرح شده است، مفهوم غایت که در وثاقت یا ضعف راوی تأثیرگذار است، مفهوم وصف که در حجیت خبر واحد در موضوعات رجالی مؤثر است، مفهوم لقب و مفهوم عدد پرداخته است. دقت در جایگاه مفاهیم راهگشای مسائل مهمی از علم رجال خواهد بود. کلیدواژه‌ها: استثناء، رجال، عدالت، غایت، وصف، لقب، حجیت.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11537_66379b1d5703f2685bd19bd29ef1eb4d.pdf

جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 تأثیر ماهیت مطلق در توقف اطلاق بر مقدمات حکمت با نقدی بر نظریه مرحوم حائری 59 78 11539 FA سعید احمدی‎ فرد استادیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مازندران محمدرئوف باقری طلبه سطح 3 حوزه علمیه روحیه بابل سیده زهرا سخایی سخایی طلبه سطح 3 حوزه علمیه حضرت خدیجه بابل Journal Article 2026 02 15 اخذ به ظهور اطلاقی، یکی از منابع اساسی استنباط احکام شرعی است. در این مقاله به شیوه توصیفی و تحلیلی بر پایه رجوع به منابع کتابخانه‎ای، در صدد بررسی کیفیت وصول و دستیابی به ظهور اطلاقی بودیم. از آنجا که کیفیت اخذ به ظهور اطلاقی، متفرع بر اتخاذ مبنا در ماهیت لفظ مطلق است، لذا ابتداءاً مبانی متعدد در رابطه با ماهیت مطلق را بررسی کرده و بیان کردیم، برخی از علما، ماهیت مطلق را ماهیت به شرط شیء می‎دانند یعنی ماهیت مطلقه مرسله به نحوی که اطلاق، ارسال و شیوع را جزء موضوع له مطلق قرار داده اند؛ بنابراین مبنا، کیفیت اخذ به ظهور اطلاقی، همانند اخذ به ظهور عموم از راه دلالت وضعیه لفظیه می‎باشد و از این حیث تفاوتی با الفاظ عموم نخواهد داشت، اما برخی دیگر ماهیت مطلق را ماهیت لابشرط مقسمی دانسته‎اند یعنی ماهیت مبهمه مهمله به نحوی که اطلاق، جزء موضوع له نباشد؛ در این صورت برای وصول به اطلاق باید به مقدمات حکمت پناه ببریم. البته مرحوم حائری با اینکه ماهیت مطلق را ماهیت مبهمه مهمله می‎داند، ولی معتقد است برای وصول به اطلاق، هیچ احتیاجی به مقدمات حکمت نداریم بلکه صرف اینکه طبیعتی به نحو أصالی متعلق حکم قرار گرفته، برای وصول به اطلاق کفایت می‎کند. لکن ما در این مقاله این مبنا را نقد کرده و ثابت کردیم تنها راه وصول به اطلاق در فرضی که از حیث مبنا، ماهیت مطلق را ماهیت مبهمه مهمله فرض کنیم، همان وجود مقدمات حکمت است و لاغیر. کلیدواژه‌ها: تأثیر، توقف اطلاق، مقدمات حکمت، ماهیت مطلق.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11539_bf896efe625fb717a6b93aceb44f7ec8.pdf

جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 بررسی و نقد دیدگاه آیت‌الله سیستانی در باب اعتبار 79 98 11543 FA محمد جواد نصر آزادانی استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، پژوهشگر مرکز فقهی ائمه اطهار سید جلیل طاهری دانشجوی دکتری دانشگاه معارف اسلامی قم مجید ابوالقاسم‌زاده مجید ابوالقاسم‌زاده عضو هیات علمی دانشگاه معارف اسلامی قم Journal Article 2026 02 15 بحث اعتباریات از مباحث مهمی است که در علوم مختلف از جمله فقه و اصول می‎تواند منشا اثر باشد.حقیقت اعتبار و امور اعتباری، انواع اعتباریات و رابطه اعتبار با واقعیت از مسائل مهمی است که در مبحث اعتباریات باید بدان پرداخته شود. اندیشمندان بسیاری همچون مرحوم اصفهانی و علامه طباطبایی به تناسب در مورد مسائل یاد شده به بحث پرداخته‎اند. محقق سیستانی نیز از جمله اندیشورانی است که در مباحث اصولی خود این بحث را مطرح نموه است. ایشان اعتبار را به دو نوع ادبی و قانونی تقسیم می‎کند و بین این دو از سه جهتِ ماهیت، هدف، صفات فرق می‎نهد. مقاله حاضر ضمن تبیین دقیق کلام ایشان در بحث اعتبار، بیان می‎دارد که بین اعتبار ادبی و قانونی نسبت به جهات یاده شده تفاوتی نیست و لذا تقسیم اعتبار به ادبی و قانونی صحیح به نظر نمی‎رسد. کلیدواژه‌ها: اعتبار ادبی، محقق سیستانی، اعتبار قانونی.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11543_d290a1670a04e89d22e0b6bbc901f7e8.pdf

جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 تحلیل تطبیقی حقیقت اراده تشریعی از منظر مرحوم آخوند، محقق نائینی و امام خمینی و آثار آن در واجب مشروط * 99 116 11545 FA سیدعلی منجم قم ، کلهری کوچه30 پلاک18 Journal Article 2026 02 15 این مقاله به تحلیل تطبیقی و ناقدانه مفهوم اراده تشریعی از منظر سه اندیشمند اصولی، آخوند خراسانی، محقق نائینی، امام خمینی، پرداخته و بعد از بیان مراتب حکم طبق دیدگاه این سه اندیشمند با توجه به مبنایشان در اراده تشریعیه، آثار آن را در مسئله واجب مشروط تحلیل کرده است. هدف از این پژوهش بیان حقیقت اراده تشریعی و اثبات تأثیرگذاری مبنا در اراده تشریعی بر مسائل مختلف علم اصول از قبیل واجب مشروط است. این پژوهش با روش تطبیقی -تحلیلی و با استناد به آثار اصلی این اندیشمندان، جایگاه محوری اراده تشریعی را بیان کرده است. نتیجه تحقیق حاضر آن است که میان این اندیشمندان در حقیت اراده تشریعی اختلاف است و این اختلاف مبنا در اراده تشریعی، موجب اختلاف در بحث واجب مشروط شده است. کلیدواژه‌ها: اراده تشریعی، شوق اکید، حمله نفس، عزم بر جعل قانون، واجب مشروط.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11545_9e4b55cfe740e1108977c6da1b22883d.pdf

جامعة المصطفی العالمیة مطالعات اصول فقه امامیه 2476-4345 2 24 2026 01 21 کارآیی سنجی استقراء فقهی شیعی در تراث فقهی * 117 138 11549 FA احمد سعیدی طلبه سطح چهارم حوزه علمیه قم Journal Article 2026 02 15 بسیاری از مطالب اصولی هستند که بین مطالب فقهی بیان شده اما متأسفانه در کتب اصولی نیامده و زبان اصولی به آن داده نشده است. یکی از این موارد، استقراء فقهی است که به دلیل تشابه اسمی با استقراء باطل اهل سنت، مغفول و مظلوم واقع شده است. استقراء فقهی که عبارت از تتبع جزئیات متعدد و استخراج حکم و قاعده‎ای کلی از آن‎ها به صورت اطمینانی است در کار فقهی فقها بسیار دیده شده اما موارد استفاده فقها از استقراء فقهی و کاربرد آن در فقه لازم است مورد تحقیق واقع شده و در چارچوبی منظم ارائه شود. لذا سؤال اصلی این مقاله در اینجاست که این استفاده به چه میزان بوده و ایشان در چه مواضعی از استقراء استفاده کرده‎اند؟ پاسخ این سؤال با روش «تحلیل محتوای کیفی» آورده شده و مواضعی که ایشان از استقراء استفاده کرده‎اند در چارچوبی منظم احصاء شده است. نوآوری این مقاله در طرح روشی مغفول در تفقه فقهای شیعه به نام استقراء فقهی و تتبع بالا و چارچوب‎سازی برای موارد استفاده از استقراء فقهی در فقه است. یافته‎های بحث آنکه فقهای بسیاری از استقراء در مواردی مانند «کشف حکم فروع فقهی»، «تأسیس قاعده فقهی و اصولی»، «الحاق حکمی (ملازمات حکمیه)»، «تعیین محدوده موضوعات» و همچنین «کشف مذاق شریعت» استفاده کرده‎اند. بسیاری از مطالب اصولی هستند که بین مطالب فقهی بیان شده اما متأسفانه در کتب اصولی نیامده و زبان اصولی به آن داده نشده است. یکی از این موارد، استقراء فقهی است که به دلیل تشابه اسمی با استقراء باطل اهل سنت، مغفول و مظلوم واقع شده است. استقراء فقهی که عبارت از تتبع جزئیات متعدد و استخراج حکم و قاعده‎ای کلی از آن‎ها به صورت اطمینانی است در کار فقهی فقها بسیار دیده شده اما موارد استفاده فقها از استقراء فقهی و کاربرد آن در فقه لازم است مورد تحقیق واقع شده و در چارچوبی منظم ارائه شود. لذا سؤال اصلی این مقاله در اینجاست که این استفاده به چه میزان بوده و ایشان در چه مواضعی از استقراء استفاده کرده‎اند؟ پاسخ این سؤال با روش «تحلیل محتوای کیفی» آورده شده و مواضعی که ایشان از استقراء استفاده کرده‎اند در چارچوبی منظم احصاء شده است. نوآوری این مقاله در طرح روشی مغفول در تفقه فقهای شیعه به نام استقراء فقهی و تتبع بالا و چارچوب‎سازی برای موارد استفاده از استقراء فقهی در فقه است. یافته‎های بحث آنکه فقهای بسیاری از استقراء در مواردی مانند «کشف حکم فروع فقهی»، «تأسیس قاعده فقهی و اصولی»، «الحاق حکمی (ملازمات حکمیه)»، «تعیین محدوده موضوعات» و همچنین «کشف مذاق شریعت» استفاده کرده‎اند. کلیدواژه‌ها‌: استقراء فقهی شیعی، فقه شیعی، قیاس، استقراء ناقص، کشف حکم، تعیین موضوع.

http://mof.journals.miu.ac.ir/article_11549_beb8a4c798da9329e749984a8685bc81.pdf